Tavla Matematik ile Daha Güzel – Engin Öngel’den Bir Kitap

Engin Öngel tavlanın güzelliklerini matematik lisanı ile sunuyor. Türkiye’de doğmuş İngiltere’de yaşamını sürdüren Engin Öngel fizik ve uygulamalı matematik alanında çalışmalar ve hocalık yaptı. 1984 yılında Çağdaş Tavla Teknikleri adıyla Türkçe bir kitap yazarak ilk Türkçe tavla kitabını bizlere sunmuştu. Backgammon is More Beautiful With Mathematics adlı son kitabını ise şimdilik İngilizce olarak yayınladı.

Son yirmi yılda geliştirilen bilgisayar programları doğru hamleleri işaret etmekte başarılı olsa da matematiksel sebepleri izah edememekte. Kitap tavla dünyasındaki oyuncuları, yazarları, teknoloji geliştirenleri ve salt matematiksel olarak ilgilenenleri daha yukarı seviyelere taşımak üzere üç ana temadan oluşuyor. Olasılık teorisi, diziler, beklenen değer gibi kavramlar ilk temayı oluşturuyor. İkinci olarak sunulan kısa yollar oyun içerisinde doğru karar için harcanması gereken düşünsel emek ve zamandan tasarruf sağlamayı hedefliyor. Ayrıca derin matematiksel yönelimli meraklılar ve yazarlar içinse ispatlar sunulmuş.

Engin Öngel ‘in kitabı tavlanın oyunlar ve matematik dünyasındaki cazibesini ortaya koyması ve okullu bakışa destek sağlaması açısından paha biçilemez bir eser. İnşallah Türkçe çevirisine de yakında kavuşuruz. Kitabın bir bölüm başında bulunan Carl Friedrich Gauss’dan bir alıntıyla bitirelim: “Bilimlerin kraliçesi matematik, matematiğin kraliçesi de aritmetiktir.”

Şanssızlığa Teslim Olmak

İyi oyun ‘şanslı zarları’ artırıp kötü zarları azaltır. Kaybeden oyuncu sürecin farkında değilse eğer olan biteni kendisinin şansız, rakibin de çok şanslı olduğunu söyleyerek açıklamaya çalışır. Örneğin rakibin bir açığını kıramamayı çok büyük şansızlık olarak görürken, en olası kırma ihtimalinin bile (6 pip uzaklık – yüzde 47) yüzde 50’nin altında olduğunu bilmez. Hamlelerini olasılık hesaplarından bağımsız ‘içinden geldiği gibi’ yapanlar kaybetmeye ve sonuçta kendini şansız olarak tanımlamaya mahkum olur. Kötü oyun da kaçınılmaz olarak kişiyi şanssız hissettirir. Peki şansız hissetmek oyunu nasıl etkilemektedir?

Chelsea Wald’ın ‘How to be Lucky’ isimli makalesi şanslı veya şansız hissetmenin bilişsel süreçler üzerindeki etkisini konu alıyor. Makalede anlatıldığı üzere Psikolog John Maltby 2013 yılında yaptığı bir araştırmada kendini şanssız hissedenlerin diğerlerine göre daha az yaratıcı düşünceye sahip olarak görevler arasında geçiş yapma yeteneklerinin daha kısıtlı olduğu sonucuna ulaşmış. Maltby 2015 yılında gerçekleştirdiği bir başka deneyde ise kendini şanslı ve şansız olarak tanımlayan 10’ar öğrenciyi denek olarak kullanarak şanslı olduğunu hisseden öğrencilerin beyinlerinde daha fazla elektriksel aktivite olduğunu saptamış. Maltby bu durumu ‘şansız olduğuna inanan insanların bunu değiştirmek için yaratıcı düşünmeye ve çözüm üretmeye gerek duymamalarıyla’ yani başka bir deyişle şansızlığa teslim olmalarıyla açıklamış. Özet olarak, bu araştırmalar sonucunda, kötü oyununun kişiyi şansız hissettirmesinin yanında, şansızlık hissinin de ilginç bir biçimde kötü oyunu beslediğini görüyoruz.

Öte yandan Victoria Prowse ve David Gill tarafından yapılan cinsiyet rolünün etkisi üzerine bir başka ilginç araştırma ise bilgi ve şansın bir arada olduğu oyunlarda kaybeden kadınların erkeklere göre şansızlık hissine daha kolay teslim olduğunu, ve şansız olarak kaybettikleri oyunlardan sonra daha düşük bahisler için bile tekrar oynamaktan kaçındıklarını ortaya koymuş. Belki bu araştırma, sadece geleneksel Ortadoğu’da değil modern batı toplumlarında dahi neden çok az kadın oyuncunun tavla turnuvalarına katıldığı ve Giant listesinde Akiko Yazawa dışında neden başka bir kadın oyuncu olmadığı konusunda bize bir fikir verebilir.

Not: Bu makale ile tanışmama vesile olan Phil Simborg’a teşekkürler.

Rastlantı mı Acaba?

“Beş duyuyu veya herhangi araç kullanmadan duyguların zihinden zihne gönderilmesi” şeklinde tanımlanmış telepati olgusu her ne kadar bize uzak görünse de günlük hayatta gerek atasözleri ile gerekse başka isimler altında sürekli kullanıyoruz. Düşündüğünüz biri o anda sizi aradığında “kalbim temizmiş” veya “kalp kalbe karşı” gibi deyimlerle mesela…

Tavlada da oyunun kritik yerlerinde lazım olan joker zarın ve size anti jokerin peşpeşe gelme ihtimalini düşündüğümüzde o binde 1 lerdeki ihtimalin o anda gerçekleşmesi ve genelde bunun sizin aleyhinize gerçekleşiyor olmasının acaba bu senaryoyu düşünerek telepatik gücünüzü kendi aleyhinize çalıştırıyor olma ihtimalinden mi kaynaklanıyor?

Yapılan bir  araştırma sonucunda düşündüğünüz kişinin sizi araması olayını telepatik güçle alakasının olmadığı tümüyle tesadüf olduğu teorisi ortaya çıkmıştır. Bu teoriyi anlamak içinde bilim adamı olmaya gerek yok aslında çünkü çok mantıklı bir açıklaması var! Bir insanın yılda 3 ila 5 bin kişiyi aklından geçirdiği saptayan araştırmacılar, bu 5 bin kişiden yılda ortalama 8-12 kişisinde bu “kalp kalbe karşı” durumunun gerçekleştiğini tespit etmişler. Bu durumda geri kalan 4900 küsür kişi için onlara geri dönüp ben seni düşündüm az önce beni niye aramadın diye sormamız gerekiyor!

Aslında sitenin adı gibi “Tavla ve Hayat” da iç içe. Nasıl ki düşündüğümüz kişi bizi  aradığında bunu hemen kendisine ve etrafımızdakilere anlatıyorsak, tavla da 13 sayılık bir maçta, skor 12-12 iken son zarda rakibin attığı düşeş’i şansızlık olarak anlatıyoruz. Rakibin bu el öncesinde iyi oyunuyla almış olduğu 12 sayı veya kendimizin onun düşeşi’nden daha şanslı zarlarla almış olabileceğimiz 12 sayının adı geçmiyor.

İnsan beyninin rutin yerine istisna ve ilginçlikleri ön plana çıkarma dürtüsünden kaynaklanan bu durumu şansızlık adı altında isimlendirmemiz, aslında kozmik enerjimizi negatif yönlendirerek daha da şanssız olmamıza sebep olduğunu düşünüyorum.

Sonuç olarak telepatik gücünüzü kullanarak maalesef şampiyon olamıyorsunuz. Binde bir ihtimal turnuva finalinde sizin için de çalışabilir, rakip içinde. Her iki durum da zihninizde baştan kabul görmediyse, satranç önerebilirim!

“Kötü şans” hikayelerini bırakıp şansınızın ve şanssızlığınızın  tadını çıkarmanız dileğiyle…

Taner Uçarer